Büyükşehir Belediyesi Kanunu
Kanun Numarası : 5216
Kabul Tarihi : 10/7/2004
Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 23/7/2004 Sayı : 25531
Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 43
BİRİNCİ BÖLÜM — Amaç, Kapsam ve Tanımlar
Madde 1 – Amaç: Bu Kanunun amacı, büyükşehir belediyesi yönetiminin hukukî statüsünü düzenlemek, hizmetlerin plânlı, programlı, etkin, verimli ve uyum içinde yürütülmesini sağlamaktır.
Madde 2 – Kapsam: Bu Kanun, büyükşehir belediyesiyle büyükşehir sınırları içindeki belediyeleri kapsar.
Madde 3 – Tanımlar: Büyükşehir belediyesi: en az üç ilçe/ilk kademe belediyesini kapsayan, idarî ve malî özerkliğe sahip, karar organı seçmenlerce seçilen kamu tüzel kişisi. Organları: büyükşehir belediye meclisi, encümeni ve başkanı. İlçe belediyesi ve ilk kademe belediyesi tanımları da yapılmıştır.
İKİNCİ BÖLÜM — Kuruluş ve Sınırlar
Madde 4 – Kuruluş: Belediye sınırları içindeki ve bu sınırlara en fazla 10.000 metre uzaklıktaki yerleşim birimlerinin son nüfus sayımına göre toplam nüfusu 750.000’den fazla olan il belediyeleri, fiziki yerleşim durumu ve ekonomik gelişmişlik düzeyi dikkate alınarak kanunla büyükşehir belediyesine dönüştürülebilir.
Madde 5 – Sınırlar: Büyükşehir belediyelerinin sınırları, adını aldıkları büyükşehirlerin belediye sınırlarıdır; ilçe belediyelerinin sınırları bu ilçelerin büyükşehir içinde kalan kısımlarının sınırlarıdır.
Madde 6 – Büyükşehir belediyesine katılma: Çevredeki belediye/köylerin katılması Belediye Kanunu hükümlerine göre, ilgili meclisin talebi üzerine büyükşehir belediye meclisince karara bağlanır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM — Büyükşehir Belediyesinin Görev, Yetki ve Sorumlulukları
Madde 7 – Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları: Büyükşehir belediyesinin başlıca görev ve yetkileri: (a) stratejik plan, yıllık hedef ve bütçe hazırlamak; (b) çevre düzeni plânına uygun olmak kaydıyla 1/5.000 ile 1/25.000 arasındaki her ölçekte nazım imar plânını yapmak/yaptırmak/onaylamak; ilçe belediyelerinin uygulama imar plânlarını, parselasyon plânlarını ve imar ıslah plânlarını aynen veya değiştirerek onaylamak ve uygulanmasını denetlemek; nazım imar plânı yürürlüğe girdikten sonra bir yıl içinde uygulama imar plânı/parselasyon plânı yapmayan ilçe belediyelerinin bu plânlarını yapmak veya yaptırmak; (c) kanunlarla verilen görevlerin gerektirdiği her ölçekteki imar plânlarını, parselasyon plânlarını ve imar uygulamalarını yapmak ve ruhsatlandırmak, 775 sayılı Gecekondu Kanunundaki belediye yetkilerini kullanmak; (d) kendi alanlarındaki işyerlerine ruhsat vermek/denetlemek; (e)-(z) arası: ulaşım ana plânı, meydan/bulvar/cadde yapımı, coğrafi bilgi sistemleri, çevre/katı atık yönetimi, gayrisıhhi müessese ruhsatlandırma, zabıta, otopark/terminal, sosyal donatılar, kültür-tabiat varlıkları ve tarihi doku korunması, toplu taşıma, su-kanalizasyon, mezarlık, toptancı hali, afet plânlaması ve itfaiye, sağlık/sosyal hizmetler, merkezi ısıtma, afet riskli binaların tahliye/yıkımına destek gibi hizmetleri kapsar. İlçe ve ilk kademe belediyelerinin görev ve yetkileri ise: büyükşehire münhasıran verilenler dışındaki işler, katı atık toplama, 2.-3. sınıf gayrisıhhi müessese ruhsatlandırma, otopark/spor/park yapımı, sosyal-kültürel hizmetler, kültür-tabiat varlıklarının korunmasına ilişkin hizmetler, defin işleri ve afet riskli binaları tahliye/yıkma.
Madde 8 – Alt yapı hizmetleri: Büyükşehir belediye başkanının başkanlığında Alt Yapı Koordinasyon Merkezi kurulur; kamu/özel kuruluşların alt yapı yatırım taslak programlarını birleştirerek kesin program haline getirir, ortak programa alınan hizmetler için ödenek aktarımı yapılır; kararlar ilgililer için bağlayıcıdır.
Madde 9 – Ulaşım hizmetleri: Benzer şekilde Ulaşım Koordinasyon Merkezi kurulur; trafik/toplu taşıma planlaması, güzergâh belirleme ve il trafik komisyonu yetkilerini kullanır; kararları büyükşehir belediye başkanının onayıyla yürürlüğe girer ve bağlayıcıdır.
Madde 10 – Yetkiler ve imtiyazlar: Büyükşehir ve ilçe belediyeleri, görevli oldukları konularda Belediye Kanunu ve diğer mevzuatla belediyelere tanınan yetki, imtiyaz ve muafiyetlere sahiptir.
Madde 11 – Büyükşehir belediyesinin imar denetim yetkisi: Büyükşehir belediyesi, ilçe belediyelerinin imar uygulamalarını denetlemeye yetkilidir; bu yetki her türlü bilgi/belgeyi istemeyi, incelemeyi ve örnek almayı içerir (istenen bilgi/belge en geç 15 gün içinde verilir). Tespit edilen eksiklik/aykırılıkların giderilmesi için ilgili belediyeye en çok üç ay süre verilir; bu sürede giderilmezse büyükşehir belediyesi bizzat gidermeye yetkilidir. Ruhsatsız veya ruhsat/eklerine aykırı yapılar ilgili belediyeye bildirilir; üç ay içinde aykırılık giderilmezse büyükşehir belediyesi 3194 sayılı İmar Kanunu m.32 ve 42’deki yetkilerini kullanabilir (m.42 kapsamında aynı fiile iki kez ceza verilemez).
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM — Büyükşehir Belediyesinin Organları
Madde 12-20 – Büyükşehir belediye meclisi (karar organı, seçilmiş üyeler + ilçe belediye başkanları doğal üye); meclis toplantı usulü (Madde 13, ayda bir, bütçe görüşmesinde 20 gün diğerlerinde 5 gün); meclis kararlarının kesinleşmesi ve mülki idare amirine bildirimi (Madde 14); ihtisas komisyonları — imar/bayındırlık, çevre/sağlık, plan/bütçe, eğitim-kültür-gençlik-spor, ulaşım komisyonlarının kurulması zorunludur (Madde 15); büyükşehir belediye encümeni (Madde 16); büyükşehir belediye başkanı doğrudan halk tarafından seçilir, siyasi parti organlarında görev alamaz (Madde 17); başkanın görev ve yetkileri — teşkilatı sevk/idare, stratejik plan/bütçe hazırlama, meclis/encümene başkanlık, sözleşme yapma, dava takibi, personel atama, nikah kıyma vb. (Madde 18); meclisin feshine neden olan eylemlere katılan başkanların görevine Danıştay kararıyla son verilir (Madde 19); başkan danışmanları (Madde 20).
BEŞİNCİ BÖLÜM — Teşkilât ve Personel
Madde 21-22 – Teşkilat; norm kadroya uygun genel sekreterlik, daire başkanlıkları ve müdürlüklerden oluşur, başkan yardımcısı bulunmaz (genel sekreter yardımcısı atanabilir). Personel büyükşehir belediye başkanınca atanır; genel sekreter, başkanın teklifiyle İçişleri Bakanınca atanır.
ALTINCI BÖLÜM — Malî Hükümler
Madde 23 – Gelirler: Eğlence vergisi payları, sosyal/kültürel tesislerden tahsil edilen vergi-resim-harçlar, ilan/reklam vergileri, otopark gelirleri, harcamalara katılma payları, kira/faiz/ceza gelirleri, kamu yardımları, iktisadi teşebbüs hasılat payları, bağışlar ve diğer gelirlerden oluşur.
Madde 24 – Giderler: Hizmet binaları, personel giderleri, ilçe belediyelerine yardımlar, alt yapı/yapım/onarım giderleri, zabıta-itfaiye giderleri, sosyal yardımlar, dava/icra giderleri, temsil/tören giderleri ve kanunla verilen diğer görevlerin gerektirdiği giderlerden oluşur.
Madde 25 – Bütçe: Büyükşehir ve ilçe belediye bütçeleri aynı toplantı döneminde birlikte görüşülüp tek bütçe halinde bastırılır; büyükşehir belediye meclisi, ilçe bütçelerindeki mevzuata aykırı hükümleri çıkarma/düzeltme yetkisine sahiptir; değişikliklere karşı 10 gün içinde Danıştaya itiraz edilebilir.
Madde 26 – (Değişik: 29/3/2011-6215/21 md.) Şirket kurulması: Büyükşehir belediyesi, görev alanında sermaye şirketleri kurabilir; hafriyat sahaları, toplu ulaşım, sosyal tesis, otopark gibi yerleri işletebilir veya 2886 sayılı Kanun hükümlerine tabi olmaksızın iştirak şirketlerine devredebilir (üçüncü kişilere devri 2886 sayılı Kanuna tabidir).
YEDİNCİ BÖLÜM — Çeşitli Hükümler
Madde 27 – Belediyeler arası koordinasyon: Büyükşehir kapsamındaki belediyeler arasında uyum/koordinasyonu büyükşehir belediyesi sağlar; ihtilaf halinde büyükşehir belediye meclisi yönlendirici kararlar alabilir; büyükşehir belediyesi, kesinleşmiş son yıl bütçe gelirinin %10’unu aşmamak kaydıyla ilçe belediyelerine mali/ayni yardım yapabilir; otopark gelirleri 45 gün içinde büyükşehir belediyesine aktarılır ve yalnızca otopark yatırımlarında kullanılabilir.
Madde 28 – Belediye Kanunu ve diğer kanunların bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri büyükşehir ve ilçe belediyeleri hakkında da uygulanır.
Madde 29-30 – (2972 sayılı Mahalli İdareler Seçimi Kanunu ile ilgili, işlenmiştir.)
Madde 31 – Yürürlükten kaldırılan hükümler: 3030 sayılı eski Büyük Şehir Belediyeleri Kanunu ve ek/değişiklikleri ile 2872 sayılı Çevre Kanunu m.24/1-a/3. paragrafı yürürlükten kaldırılmıştır.
Ek Madde 1 – (Ek: 1/7/2005-5378/40 md.) Büyükşehir belediyelerinde engellilere yönelik bilgilendirme, danışmanlık ve rehabilitasyon hizmetleri veren engelli hizmet birimleri oluşturulur.
Ek Madde 2 – (Ek: 6/3/2007-5594/1 md.) Büyükşehir sınırlarına giren belediyelerin su, kanalizasyon, katı atık, ulaşım, terminal, toptancı hali, mezbaha, mezarlık ve itfaiye hizmetlerine ilişkin malvarlığı ve personeli (memur, sözleşmeli, işçi) büyükşehir belediyesine/bağlı kuruluşuna devredilir; devir usulü ve personelin mali haklarının korunması düzenlenmiştir.
Geçici Madde 1 – Büyükşehir belediyeleri, Kanunun yürürlüğünden itibaren en geç iki yıl içinde 1/25.000 ölçekli nazım imar plânlarını yapar/yaptırır.
Geçici Madde 2 – İstanbul ve Kocaeli’nde büyükşehir sınırı il mülki sınırıdır; diğer illerde nüfusa göre 20-50 km yarıçaplı daire sınır oluşturur; bu sınırlar içindeki köylerin tüzel kişiliği sona erip mahalleye dönüşür (orman köyleri hariç).
Geçici Madde 3 – Büyükşehir belediyeleri ve bağlı kuruluşlarının 31/12/2004 tarihli kamu alacak/borçlarının takas-mahsup usulü.
Geçici Madde 4 – Profesyonel spor kulübü başkanlığı/yöneticiliği yapan belediye başkanlarının 1/1/2005’e kadar bu görevlerden ayrılma zorunluluğu.
Madde 32 – Yürürlük: Madde 23/1-b 1/1/2005’te, aynı maddenin ikinci fıkrası yayımını izleyen ay başında, diğer maddeler yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Madde 33 – Yürütme: Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.
Not: Kanun 2004’ten bu yana çok sayıda düzenlemeyle (5281, 5335, 5378, 5390, 5393, 5538, 5568, 5594, 5675, 5747, 5779, 5951, 6215, KHK/661, 6360, 6462 sayılı) değiştirilmiştir; en kapsamlı değişiklik 6360 sayılı Kanunla (2012) yapılmış, “ilk kademe belediyesi” kavramı büyük ölçüde kaldırılmıştır. Yapı denetim/imar hukuku açısından en isabetli hükümler Madde 7/1-(b) ve (c) (nazım/uygulama imar plânı yapma-onaylama yetkisi) ile Madde 11’dir (büyükşehir belediyesinin ilçe belediyeleri üzerindeki imar denetim yetkisi, 15 günlük bilgi/belge süresi ve üç aylık düzeltme süresi) — bu madde, imara aykırı yapılaşmaya karşı büyükşehir düzeyinde ikinci bir denetim/müdahale mekanizması kurar.