4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun, yapı denetim kuruluşlarının denetim faaliyetini yalnızca denetçi mimar ve mühendisler eliyle değil, onların sevk ve idaresi altında çalışan bir yardımcı kadro ile birlikte yürütmesine imkân tanır. Bu kadronun karşılığı olan “yardımcı kontrol elemanı” kavramı, 2018 yılında 7143 sayılı Kanun ile 4708 sayılı Kanun’a eklenmiş olup uygulamada sıkça karıştırılan, ancak hem yapı denetim kuruluşları hem de bu kuruluşlarda istihdam edilen teknik personel açısından önemli hukuki sonuçlar doğuran bir statüdür.
Yardımcı Kontrol Elemanı Kimdir?
4708 sayılı Kanun’un 1. maddesinin (n) bendine göre yardımcı kontrol elemanı, denetçi mimar ve mühendislerin sevk ve idaresi altında görev yapacak olan mimar ve mühendisler ile Bakanlıkça sınırları belirlenen yapı grubu ve inşaat alanına kadar olan yapılarda mimar ve mühendisler yerine yapı denetimi faaliyetlerine katılabilen teknik öğretmen, yüksek tekniker, tekniker ve teknisyenler olarak tanımlanmıştır. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere yardımcı kontrol elemanı iki farklı grubu kapsar: birincisi denetçi belgesi bulunmayan ancak mimarlık veya mühendislik diplomasına sahip kişiler, ikincisi ise belirli sınırlar dâhilinde mimar ve mühendis yerine görev alabilen teknik öğretmen, yüksek tekniker, tekniker ve teknisyenlerdir.
Hangi Yapılarda Görev Alabilir? Yetki Sınırları
Yardımcı kontrol elemanının denetim yetkisi sınırsız değildir. Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği’nin 15. maddesinin dördüncü fıkrasına göre teknik öğretmen, yüksek tekniker, tekniker ve teknisyenler, ancak Bakanlıkça her yıl yayımlanan Mimarlık ve Mühendislik Hizmet Bedellerinin Hesabında Kullanılacak Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Tebliğ’e göre III. Sınıf B Grubuna (dâhil) kadar olan ve inşaat alanı 13.500 metrekareyi geçmeyen bir yapının denetiminde görevlendirilebilir. Unvana göre inşaat alanı sınırları şu şekildedir:
- İnşaat mühendisi ve mimar (yardımcı kontrol elemanı sıfatıyla): 30.000 m²
- Makine mühendisi: 60.000 m²
- Elektrik mühendisi: 120.000 m²
- Teknik öğretmen (inşaat, makine, elektrik): 13.500 m²
- Tekniker (inşaat, makine, elektrik, yapı denetimi): 8.500 m²
- Teknisyen (inşaat, makine, elektrik): 3.500 m²
Aynı alanda ve aynı proje kapsamında olmak kaydıyla, üzerlerinde başka bir iş bulunmaması şartıyla bu sınırların bir miktar aşılabilmesi mümkün olsa da, yardımcı kontrol elemanları kendileri için belirlenen yetki sınırının altına düşmedikçe başka bir yapının denetim işini üstlenemezler.
İstihdam ve Nitelik Şartları
Yapı denetim kuruluşunda yardımcı kontrol elemanı olarak görev alacak kişinin mimar, ilgili mühendis, ilgili teknik öğretmen, ilgili yüksek tekniker, ilgili tekniker veya ilgili teknisyen olması; mimar ve mühendis olanların ilgili meslek odasına kayıtlı bulunması; şantiyelerde iş görebilmesine engel bir sağlık durumunun bulunmadığının ilgili sağlık kurumunca belirlenmesi; adli sicil kaydının bulunmaması ve T.C. kimlik numarasının İl Yapı Denetim Komisyonuna bildirilmesi gerekir. Yapı denetim kuruluşu ile yardımcı kontrol elemanı arasında çalışma saatlerini, ücreti, görev ve sorumlulukları içeren yazılı bir sözleşme akdedilmesi zorunludur. Görevini sürdürdüğü süre boyunca yardımcı kontrol elemanının başkaca mesleki ve inşaat işleriyle ilgili ticari faaliyette bulunması yasaktır; kuruluştan ayrılmak istemesi hâlinde bu talebini noter aracılığıyla hem yapı denetim kuruluşuna hem de İl Yapı Denetim Komisyonuna bildirmesi gerekir.
Denetçinin Sevk ve İdaresi Altında Çalışma İlkesi
Yönetmeliğin 6. maddesi uyarınca yardımcı kontrol elemanı, görevlendirildiği yapılarda denetçi mimar ve mühendisin vereceği görevi yerine getirir; temel imalatı, beton döküm nezareti, kalıp ve donatı kontrolleri gibi işlemler ihtisas alanına göre ilgili denetçi ve yardımcı kontrol elemanının birlikte denetiminde yürütülür. Denetçi mimar ve mühendisler, sevk ve idaresi altındaki yardımcı kontrol elemanlarına düzenli olarak aylık rapor hazırlatıp bunları yapı denetim kuruluşuna sunmakla yükümlüdür. Bu hiyerarşik yapı, denetim sorumluluğunun tek bir kişide değil, denetçi ile yardımcı kontrol elemanı arasında paylaşılmış bir yapıda kurgulandığını göstermektedir; bu paylaşımın hukuki sonuçlarını bir sonraki yazımızda ayrıca ele alacağız.
Büromuzda yapı denetim kuruluşlarının ve bünyesinde görev yapan denetçi mimar, mühendis ve yardımcı kontrol elemanlarının istihdam, sözleşme ve idari süreçlerine ilişkin danışmanlık hizmeti verilmekte, bu alandaki uyuşmazlıklarda gerek yüz yüze gerek online olarak hukuki destek sağlanmaktadır.