Çevre Kanunu
Kanun Numarası : 2872
Kabul Tarihi : 9/8/1983
Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 11/8/1983 Sayı : 18132
Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 22 Sayfa : 499
BİRİNCİ BÖLÜM — Amaç, Tanımlar ve İlkeler
Madde 1 – (Değişik: 26/4/2006-5491/1 md.) Bu Kanunun amacı, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamaktır.
Madde 2 – (Değişik: 26/4/2006-5491/2 md.) Bu Kanunda geçen başlıca terimler: Çevre, çevre korunması, çevre kirliliği, sürdürülebilir çevre, sürdürülebilir kalkınma, alıcı ortam, doğal varlık, doğal kaynak, kirleten, ekosistem, atıksu, atıksu altyapı tesisleri, arıtma tesisi, ekolojik denge, sulak alan, biyolojik çeşitlilik, atık, katı atık, evsel katı atık, tehlikeli atık, tehlikeli kimyasallar, kirli balast, çevresel etki değerlendirmesi, proje tanıtım dosyası, stratejik çevresel değerlendirme, çevre yönetimi, çevre yönetim birimi/çevre görevlisi, çevre gönüllüsü, hassas alan, çevreye ilişkin bilgi, iş termin plânı, risk değerlendirmesi, iyonlaştırıcı olmayan radyasyon, elektromanyetik alan, koku ve hava kalitesi tanımlanmıştır. Bakanlık: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı.
Madde 3 – (Değişik: 26/4/2006-5491/3 md.) Çevrenin korunmasına, iyileştirilmesine ve kirliliğinin önlenmesine ilişkin genel ilkeler: a) herkes çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi ile görevlidir; b) Bakanlık ve yerel yönetimler ilgili kuruluşlarla işbirliği yapar; c) arazi/kaynak kullanım kararlarında sürdürülebilir kalkınma ilkesi gözetilir; d) ekonomik faaliyetlerin faydası ile doğal kaynaklar üzerindeki etkisi uzun dönemli değerlendirilir; e) çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır; f) atık oluşumunu azaltan çevre dostu teknolojilerin kullanılması esastır; g) “kirleten öder” ilkesi — kirlenme/bozulmanın önlenmesi, giderilmesi için yapılan harcamalar kirleten veya bozulmaya neden olan tarafından karşılanır; kamu kurumlarınca yapılan gerekli harcamalar 6183 sayılı Kanuna göre kirletenden tahsil edilir; h) vergi, harç, katılma payı, emisyon ücreti, kirletme bedeli, karbon ticareti gibi piyasaya dayalı ekonomik araçlar kullanılır; ı)-j) uluslararası anlaşma yükümlülükleri ve düzenlemeler Bakanlık koordinasyonunda yürütülür.
İKİNCİ BÖLÜM — Yüksek Çevre Kurulu ve Görevleri
Madde 4 – (Yeniden düzenleme: 26/4/2006-5491/4 md.) Başbakanın (bulunmadığında Bakanın) başkanlığında, ilgili bakanlar ve Bakanlık Müsteşarından oluşan Yüksek Çevre Kurulu kurulmuştur; yılda en az bir defa toplanır.
Madde 5 – (Yeniden düzenleme: 26/4/2006-5491/5 md.) Yüksek Çevre Kurulunun görevleri: etkin çevre yönetimi için hedef/politika/strateji belirlemek; ekonomik kararlara çevre boyutunun dahil edilmesine imkân veren tedbirleri belirlemek; birden fazla bakanlığı ilgilendiren çevre uyuşmazlıklarında nihai kararı vermek.
Madde 6-7 – (Mülga: 8/6/1984-KHK 222/30 md.)
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM — Çevre Korunmasına İlişkin Önlemler ve Yasaklar
Madde 8 – Kirletme yasağı: Her türlü atık ve artığı, çevreye zarar verecek şekilde, ilgili yönetmeliklerde belirlenen standartlara ve yöntemlere aykırı olarak doğrudan ve dolaylı biçimde alıcı ortama vermek, depolamak, taşımak, uzaklaştırmak ve benzeri faaliyetlerde bulunmak yasaktır. Kirlenme ihtimalinin bulunduğu durumlarda ilgililer kirlenmeyi önlemekle; kirlenmenin meydana geldiği hallerde kirleten, kirlenmeyi durdurmak, etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.
Madde 9 – (Değişik: 26/4/2006-5491/6 md.) Çevrenin korunması: a) doğal çevreyi oluşturan biyolojik çeşitlilik ve ekosistemin korunması esastır; b) sürdürülebilir kalkınma ilkesi doğrultusunda bölge ve havza bazında 1/50.000-1/100.000 ölçekli çevre düzeni plânları Bakanlıkça yapılır/yaptırılır/onaylanır; c) koruma statüsü kazandırılmış alanlar ve ekolojik değeri olan hassas alanların her tür ölçekteki plânlarda gösterilmesi zorunludur, bu alanlar plân kararı dışında kullanılamaz; d) Özel Çevre Koruma Bölgesi ilanına Bakanlar Kurulu yetkilidir (bu bölgelerde İmar Kanunu m.9, Kıyı Kanunu plan onama hükümleri ve Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.8/17-a uygulanmaz); e) sulak alanların doldurulması/kurutulması yoluyla arazi kazanılamaz, aykırılık halinde eski hale getirilir; f) nesli tehdit/tehlike altındaki türlerin ticarete konu edilmesi yasaktır; g)-h) doğal kaynakların korunması ve su kaynaklarının kirlenmeye karşı korunması esastır; ı) çevre eğitimi ve yayıncılık zorunlulukları (TRT ve özel kanallarda aylık asgari yayın süresi); j) çevre gelirleri tahsisi mahiyette olup öncelikle çevrenin korunması için kullanılır.
Madde 10 – (Değişik: 26/4/2006-5491/7 md.) Çevresel etki değerlendirmesi: Çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdür. ÇED Olumlu Kararı veya ÇED Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez.
Madde 11 – (Değişik: 26/4/2006-5491/8 md.) İzin alma, arıtma ve bertaraf etme yükümlülüğü: Atıklarını alıcı ortamlara doğrudan/dolaylı vermeleri uygun görülmeyen tesis, işletme ve yerleşim birimleri atıklarını yönetmeliklere uygun arıtmak/bertaraf etmek ve öngörülen izinleri almakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğü olanlara: 1) inşaat ruhsatı aşamasında ilgili proje/belgeler sunulmadıkça inşaat ruhsatı verilmez; 2) yükümlülüğü yerine getirmeyenlere işletme ruhsatı ve/veya yapı kullanma ruhsatı verilmez; 3) ruhsatı haiz olup yükümlülüğü yerine getirmeyenlerin yapı kullanma/işletme izni iptal edilir. Atıksu altyapı sistemlerinin kurulması/işletilmesinden büyükşehirlerde ilgili su-kanalizasyon idareleri, belediye sınırlarında belediyeler sorumludur. Büyükşehir belediyeleri ve belediyeler evsel katı atık bertaraf tesislerini kurmak/işletmekle yükümlüdür.
Madde 12 – (Değişik: 26/4/2006-5491/9 md.) Denetim, bilgi verme ve bildirim yükümlülüğü: Denetim yetkisi Bakanlığa aittir; gerektiğinde il özel idarelerine, çevre denetim birimi kuran belediyelere, Denizcilik Müsteşarlığına, Sahil Güvenlik Komutanlığına devredilir. İlgililer istenen bilgi/belgeleri vermek, analiz/ölçüm giderlerini karşılamak ve denetimde kolaylık göstermekle yükümlüdür.
Madde 13 – (Değişik: 26/4/2006-5491/10 md.) Tehlikeli kimyasallar ve atıklar: Tehlikeli kimyasalların üretimi, ithalatı, etiketlenmesi, depolanması, taşınması vb. yönetmelikle düzenlenir. Tehlikeli atıkların ithalatı yasaktır. Tehlikeli kimyasal/atık faaliyetlerinde bulunanlar müteselsilen sorumludur ve malî sorumluluk sigortası yaptırmak zorundadır; sigorta yaptırmayanlara izin verilmez.
Madde 14 – (Değişik: 26/4/2006-5491/11 md.) Gürültü: Kişilerin huzur ve sükûnunu, beden ve ruh sağlığını bozacak şekilde yönetmeliklerle belirlenen standartlar üzerinde gürültü ve titreşim oluşturulması yasaktır.
Madde 15 – (Değişik: 26/4/2006-5491/12 md.) Faaliyetlerin durdurulması: Aykırı davrananlara bir defaya mahsus, bir yılı aşmayan süre verilebilir; süre sonunda düzeltilmezse faaliyet kısmen/tamamen, süreli/süresiz durdurulur. Çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur. ÇED incelemesi yapılmaksızın başlanan faaliyetler Bakanlıkça süre verilmeksizin durdurulur.
Madde 16 – (Mülga: 26/4/2006-5491/24 md.)
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM — Çevre Kirliliğini Önleme Fonu
Madde 17 – (Mülga: 21/2/2001-4629/6 md.)
Madde 18 – (Yeniden düzenleme: 26/4/2006-5491/13 md.) Çevre katkı payı alınması, diğer gelirler ve bütçe ödenekleri: Çevre kirliliğinin önlenmesi ve iyileştirilmesi amacıyla; kontrole tâbi yakıt/atık ithalatının CIF bedelinin %1’i, hurdaların CIF bedelinin binde 5’i, büyükşehir su/kanalizasyon idarelerince tahsil edilen bedelin %1’i çevre katkı payı olarak tahsil edilir ve bütçeye gelir kaydedilir; bu gelirler atıksu arıtımı, atık bertarafı, ÇED, biyolojik çeşitlilik koruma, iklim değişikliği ile mücadele gibi faaliyetlere ayrılır.
Madde 19 – (Mülga: 21/2/2001-4629/6 md.)
BEŞİNCİ BÖLÜM — Cezai Hükümler
Madde 20 – (Değişik: 26/4/2006-5491/14 md.) İdari nitelikteki cezalar: Kanun, hava kirliliği (izinsiz/standarda aykırı tesis işletme), ÇED sürecine uymadan inşaata başlama veya faaliyete geçme (proje bedelinin %2’si oranında ceza), atık alım/arıtma/bertaraf tesisi kurmama, bildirim yükümlülüğüne uymama, gürültü/titreşim standartlarına aykırılık, deniz/göl/akarsu kirletme (petrol, kirli balast, katı atık — gros tona göre kademeli cezalar), toprak kirletme, içme suyu koruma alanlarına atık boşaltma (bu alanlarda kanuna aykırı yapılar İmar Kanununa göre yıktırılır), acil durum plânı hazırlamama, malî sorumluluk sigortası yaptırmama, izinsiz atık toplama/taşıma/bertaraf, tehlikeli atık ithali/ihracı/transit geçişi ve tehlikeli kimyasal ihlalleri için ayrı ayrı belirlenmiş, düzenli olarak güncellenen (Bakanlık tebliğleriyle) idari para cezaları öngörür. Kurum/kuruluş/işletmelere bu cezaların bir kısmı üç kat olarak uygulanır; Bakanlar Kurulu ceza miktarlarını on katına kadar artırmaya yetkilidir.
Madde 21-22 – (Mülga: 26/4/2006-5491/24 md.)
Madde 23 – (Değişik: 26/4/2006-5491/15 md.) Fiillerin tekrarı: İdari para cezaları, fiilin işlenmesinden itibaren üç yıl içinde birinci tekrarında bir kat, ikinci ve müteakip tekrarında iki kat artırılarak verilir.
Madde 24 – (Değişik: 26/4/2006-5491/16 md.) İdari cezalarda yetki: İdarî yaptırım kararı verme yetkisi Bakanlığa aittir; merkez teşkilatında genel müdürler, taşrada il müdürlerince verilir. Tahsil edilen cezaların %50’si ilgili kurumun bütçesine, %50’si genel bütçeye gelir kaydedilir.
Madde 25 – (Değişik: 26/4/2006-5491/17 md.) İdari yaptırımların uygulanması, tahsil usûlü ve itiraz: Yetkili denetleme elemanlarınca tutanak tanzim edilir, yetkili merci idarî yaptırım kararını verir ve Tebligat Kanununa göre tebliğ eder. Kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir; dava açmak tahsili durdurmaz. Tahsilde Kabahatler Kanunu hükümleri uygulanır.
Madde 26 – (Değişik: 26/4/2006-5491/18 md.) Adlî nitelikteki cezalar: Bildirim yükümlülüğüne aykırı yanlış/yanıltıcı bilgi verenler altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Yanlış/yanıltıcı belge düzenleyenler/kullananlar hakkında Türk Ceza Kanununun belgede sahtecilik hükümleri uygulanır.
Madde 27 – Diğer kanunlarda yazılı cezalar: Bu Kanunda yazılı fiiller hakkında verilecek idari cezalar, diğer kanunlarda yazılı cezaların uygulanmasına engel olmaz.
ALTINCI BÖLÜM — Çeşitli Hükümler
Madde 28 – (Değişik: 3/3/1988-3416/8 md.) Kirletenin sorumluluğu: Çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı kusur şartı aranmaksızın sorumludur. Kirletenin genel hükümlere göre de tazminat sorumluluğu saklıdır. (Ek fıkra: 26/4/2006-5491/19 md.) Çevreye verilen zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren beş yıl sonra zamanaşımına uğrar.
Madde 29 – (Değişik: 26/4/2006-5491/20 md.) Teşvik: Çevre kirliliğinin önlenmesi ve giderilmesine ilişkin faaliyetler teşvik tedbirlerinden yararlandırılır. Arıtma tesisi kuran/işleten kuruluşların elektrik tarifesinde indirim uygulanabilir. Ceza gerektiren fiilleri işleyip yükümlülüklerini yerine getirmeyenler teşvik tedbirlerinden yararlanamaz.
Madde 30 – (Değişik: 26/4/2006-5491/21 md.) Bilgi edinme ve başvuru hakkı: Çevreyi kirleten/bozan bir faaliyetten zarar gören veya haberdar olan herkes ilgili mercilere başvurarak önlem alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilir. Herkes Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında çevreye ilişkin bilgilere ulaşma hakkına sahiptir.
Madde 31 – (Değişik: 3/3/1988-3416/9 md.) Yönetmelikler: Bu Kanunun uygulanmasıyla ilgili yönetmelikler ilgili bakanlıkların görüşü alınarak Bakanlıkça hazırlanır.
Madde 32 – (Değişik: 3/3/1988-3416/10 md.) Uygulanmayacak hükümler: Deniz kirliliğinin önlenmesi hususunda 618 sayılı Limanlar Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun belirli hükümleri uygulanmaz.
Ek Madde 1 – (Ek: 26/4/2006-5491/23 md.) Toprağın korunması: Toprağın korunmasına ilişkin usûl ve esaslar yönetmelikle belirlenir; taşocağı/madencilik faaliyetleri sonrası doğal yapının yeniden kazanılması düzenlenir; anız yakılması, çayır ve meraların tahribi ve erozyona sebebiyet verecek her türlü faaliyet yasaktır.
Ek Madde 2 – Çevre kirliliğine neden olacak kurum/kuruluş/işletmeler çevre yönetim birimi kurmak, çevre görevlisi istihdam etmek veya yetkilendirilmiş kuruluşlardan hizmet almakla yükümlüdür.
Ek Madde 3 – Bakanlık, uygun niteliklere sahip kişileri çevre gönüllüsü olarak görevlendirebilir (ücretsiz).
Ek Madde 4 – Motorlu taşıt sahipleri egzoz emisyon ölçümü yaptırmak zorundadır.
Ek Madde 5 – Bakanlık, ölçme/izleme/denetleme faaliyetleri için gerekli kurumsal altyapıyı oluşturur.
Ek Madde 6 – Hava kalitesinin korunması için temiz ve kaliteli yakıt/yakma sistemi kullanımı zorunludur.
Ek Madde 7 – Bakanlık, çevreyle ilgili her türlü veri ve bilgiyi kamu kurumları ile gerçek/tüzel kişilerden bedelsiz isteyebilir.
Ek Madde 8 – İyonlaştırıcı olmayan radyasyon/elektromanyetik alanların olumsuz etkilerinin önlenmesi yönetmelikle düzenlenir.
Ek Madde 9 – Kokuya sebep olan emisyonların yönetmelikle belirlenen sınır değerlerin üzerinde çevreye verilmesi yasaktır.
Geçici Madde 3 – (Ek: 21/5/2013-6486/12 md.) 23/6/1997 tarihinden önce kamu yatırım programına alınmış, planlama aşaması geçmiş ve ihale/üretim/işletme süreci başlamış projeler ile bunların zorunlu yapı ve tesisleri Çevresel Etki Değerlendirmesi kapsamı dışındadır.
Madde 33 – Yürürlük: Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Madde 34 – Yürütme: Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.
Not: Kanun en kapsamlı biçimde 26/4/2006 tarihli ve 5491 sayılı Kanunla değiştirilmiş; ayrıca KHK-222, 3301, 3362, 3416, KHK-409, KHK-443, 4629, 5177, 5216 ve 6486 sayılı düzenlemelerle ek/değişikliğe uğramıştır. Madde 20’deki idari para cezası miktarları Bakanlık tarafından her yıl tebliğ ile güncellenir; somut bir uyuşmazlıkta güncel tutarların ilgili yıl tebliğinden teyit edilmesi gerekir.
EK GÜNCEL DEĞİŞİKLİKLER — 7410 sayılı Kanun (Kabul: 10/6/2022) ve 7446 sayılı Kanun (Kabul: 30/3/2023):
7410 sayılı Kanunla Madde 2’ye “çevre yönetimi hizmeti”, “çevre danışmanlık firması” ve “ileri atıksu arıtımı” tanımları eklenmiş; Madde 20’ye Boğazlar ve Susurluk Havzası dâhil Marmara Denizi Hidrolojik Havzası’ndaki (İstanbul, Bursa, Kocaeli) kirlilik cezalarının 2 kat uygulanacağı hükmü, deniz araçlarından kaynaklı atık/atıksu boşaltımı için groston bazlı yeni idari para cezası kademeleri ((ğğ), (hh), (ıı) bentleri) ve Özel Çevre Koruma Bölgelerinde cezaların 2 kat uygulanacağı hükmü eklenmiştir; ayrıca Ek Madde 15 (DSİ tesisleri maksat oranları) ve Ek Madde 16 (belediyelere ileri atıksu arıtma tesisi kurma zorunluluğu) getirilmiştir. 7446 sayılı Kanun ise Madde 20/(ı)(4)’teki idari para cezası tutarını (yeniden değerleme ile) 11,59 TL’ye güncellemiş ve yüz binden büyük groston’lu gemiler için tavan getirmiştir — bu ikincisi teknik bir enflasyon güncellemesidir. Bu değişiklikler madde metinlerine ayrı ayrı işlenmemiştir.