Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu
Kanun Numarası : 2863
Kabul Tarihi : 21/7/1983
Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 23/7/1983 Sayı : 18113
Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 22 Sayfa : 444
BİRİNCİ BÖLÜM — Genel Hükümler
Madde 1 – Amaç: Korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarıyla ilgili tanımları belirlemek, yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek, gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini tespit etmektir.
Madde 2 – Kapsam: Bu Kanun, korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarıyla ilgili hususları ve bunlarla ilgili gerçek/tüzel kişilerin görev ve sorumluluklarını kapsar.
Madde 3 – Tanımlar: “Kültür varlıkları” — tarih öncesi/tarihi devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili özgün değer taşıyan taşınır/taşınmaz varlıklar. “Tabiat varlıkları” — ender bulunmaları/özellikleri nedeniyle korunması gerekli değerler. “Sit” — çeşitli medeniyetlerin ürünü kent/kalıntı alanları. “Koruma/Korunma” — muhafaza, bakım, onarım, restorasyon, fonksiyon değiştirme. “Ören yeri”, “Koruma amaçlı imar planı” (sit alanlarında sürdürülebilirlik ilkesiyle hazırlanan, arkeolojik/tarihi/sosyo-ekonomik verileri içeren nazım/uygulama ölçekli plan), “Çevre düzenleme projesi”, “Yönetim alanı/planı”, “Doğal (tabii) sit”, “Sokak sağlıklaştırma proje ve uygulamaları”, “Etkileşim-geçiş sahası” gibi kavramlar tanımlanmıştır. “Bakanlık”: Kültür ve Turizm Bakanlığı; “Koruma Bölge Kurulu”: Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu.
Madde 4 – Haber verme zorunluluğu: Taşınır/taşınmaz kültür ve tabiat varlığı bulanlar veya haberdar olan malik/zilyetler, bunu en geç 3 gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, muhtara veya mülki idare amirine bildirmekle yükümlüdür.
Madde 5 – Devlet malı niteliği: Devlete, kamu kurumlarına veya özel hukuk kişilerine ait taşınmazlarda varlığı bilinen/bulunacak korunması gerekli kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir (mazbut/mülhak vakıf malları hariç).
İKİNCİ BÖLÜM — Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları
Madde 6 – Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları: tabiat varlıkları ile 19. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar; önemli olup Bakanlıkça korunması gerekli görülen sonraki dönem yapılar; sit alanı içindeki kültür varlıkları; Milli Mücadele/Cumhuriyet kuruluşuna ait tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve Atatürk’ün kullandığı evler. Kaya mezarlıkları, höyükler, kale/sur, kervansaray, han/hamam, cami, köprü, çeşme, mezarlık, kilise vb. taşınmaz kültür varlığı; mağaralar ve özellikli ağaç toplulukları taşınmaz tabiat varlığı örnekleridir.
Madde 7 – Tespit ve tescil: Korunması gerekli taşınmaz kültür/tabiat varlıklarının tespiti Bakanlık koordinatörlüğünde yapılır; tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur. Tescil kararları tapu siciline şerh düşülür; tek yapı ölçeğindeki kararlar maliklere Tebligat Kanunu uyarınca tebliğ edilir; malikleri tespit edilemeyen taşınmazların tescil kararları Resmî Gazetede ve Bakanlık internet sayfasında bir ay süreyle duyurulur.
Madde 8 – Korunma alanı ile ilgili karar alma yetkisi: Tescilli varlıkların korunma alanlarının tespiti ve bu alanlarda inşaat/tesisat yapılıp yapılamayacağı konusunda karar alma yetkisi Koruma Kurullarına aittir; kararlar maliklere tebliğ edilir ve Madde 61/2’ye göre itiraz edilebilir.
Madde 9 – İzinsiz müdahale ve kullanma yasağı: (Değişik: 14/7/2004-5226/3 md.) Koruma Yüksek Kurulunun ilke kararları çerçevesinde koruma bölge kurullarınca alınan kararlara aykırı olarak, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ve koruma alanları ile sit alanlarında inşaî ve fizikî müdahalede bulunulamaz, yeniden kullanıma açılamaz veya kullanımları değiştirilemez. Esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen/tamamen yıkma, yakma, kazı gibi işler inşaî ve fizikî müdahale sayılır.
Madde 10 – Yetki ve yöntem: Taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunmasını sağlamak, gerekli tedbirleri almak/aldırmak ve denetimini yapmak veya kamu kurumları, belediyeler ve valiliklere yaptırmak Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir. (Ek fıkra: 14/7/2004-5226/4 md.) Büyükşehir belediyeleri, valilikler ve izin verilen belediyeler bünyesinde, kültür varlıklarıyla ilgili işlemleri yürütmek üzere sanat tarihi, mimarlık, şehir plânlama, mühendislik, arkeoloji uzmanlarının görev alacağı koruma, uygulama ve denetim büroları kurulur; bu bürolar koruma amaçlı imar plânı, proje/malzeme değişiklikleri ve inşaat denetimi dahil uygulamayı denetlemekle yükümlüdür. Belediyeler kendi sınır/mücavir alanlarında, valilikler bu sınırlar dışında yetkilidir.
Madde 11 – Hak ve sorumluluk: Malikler, Bakanlığın vereceği emir/talimata uygun bakım-onarımı yerine getirdikleri sürece Kanunun tanıdığı hak ve muafiyetlerden yararlanır. (Değişik: 22/5/2007-5663/1 md.) I. grup tescilli kültür varlıkları ile 1.-2. derece arkeolojik sit alanlarındaki taşınmazlar zilyetlik yoluyla iktisap edilemez. Bakım-onarım sorumluluğunu yerine getiremeyenlerin mülkleri usulüne göre kamulaştırılır (mazbut/mülhak vakıflar hariç).
Madde 12 – Onarıma katkı payı: Özel hukuka tabi kişilerin mülkiyetindeki kültür/tabiat varlıklarına Bakanlıkça ayni/nakdi/teknik yardım yapılır. (Değişik: 4/2/2009-5835/1 md.) Belediyelerin/il özel idarelerinin görev alanındaki kültür varlıklarının korunması için, mükellef emlak vergisinin %10’u nispetinde Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı tahakkuk ettirilerek emlak vergisiyle birlikte tahsil edilir; toplanan miktar il özel idaresi hesabında toplanıp kamulaştırma/projelendirme/plânlama amaçlı kullanılır. 2985 sayılı Toplu Konut Kanunu uyarınca verilen kredilerin en az %10’u tescilli taşınmazların bakım/onarım/restorasyonuna kullandırılır.
Madde 13 – Devir yasağı: Hazineye/kamu kurumlarına ait tescilli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanları, Bakanlığın izni olmadan gerçek/tüzel kişilere satılamaz, hibe edilemez.
Madde 14 – Kullanma: Taşınmaz kültür/tabiat varlıklarının intifa hakkının kamu hizmetlerinde kullanılmak üzere Devlet dairelerine bırakılması veya kiraya verilmesi Bakanlığın iznine tabidir; kullananlar bakım/onarım/restorasyon masraflarını karşılamakla yükümlüdür.
Madde 15 – Kamulaştırma: Gerçek/tüzel kişilere geçmiş taşınmaz kültür/tabiat varlıkları ve korunma alanları Bakanlık programlarına göre kamulaştırılır; kamu kurumları, belediyeler, il özel idareleri de koruma bölge kurullarınca belirlenen fonksiyonda kullanılmak kaydıyla kamulaştırabilir. Kamulaştırma bedelinde eskilik/enderlik/sanat değeri dikkate alınmaz. (Ek: 17/6/1987-3386/5 md.; Değişik: 25/6/2009-5917/24 md.) Kesin inşaat yasağı getirilen taşınmaz kültür varlığı parselleri, aynı ada parsel maliklerinin başvurusuyla Hazine arsalarıyla değiştirilebilir.
Madde 16 – Ruhsatsız yapı yasağı: Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarında ruhsatsız inşaat yapmak yasaktır. Buralarda ruhsatsız yapılan inşaatlar ile koruma amaçlı imar planına/sit şartlarına aykırı yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılır.
Madde 17 – Sit alanlarında geçiş dönemi koruma esasları ve koruma amaçlı imar plânı: (Değişik: 14/7/2004-5226/8 md.) Bir alanın koruma bölge kurulunca sit olarak ilanı, o alanda her ölçekteki plân uygulamasını durdurur. Koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar, koruma bölge kurulu tarafından üç ay içinde geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları belirlenir. Belediyeler/valilikler üç yıl içinde koruma amaçlı imar planı hazırlatıp koruma bölge kuruluna sunmak zorundadır. İlgili idareler planı en geç iki ay içinde görüşür; koruma bölge kurulunun uygun gördüğü şekliyle planlar ilgili idarelerce 60 gün içinde onaylanmak zorundadır (bu süre geçerse plan kendiliğinden kesinleşir). Koruma bölge kurulunca sit ilan edilen yerlerde, ilandan önce alınmış yapı ruhsatına göre subasman seviyesi tamamlanmış yapıların inşasına devam edilebilir; subasman seviyesi tamamlanmamış yapıların ruhsatları iptal edilir (kesin yapılanma yasağı olan sit alanlarında bu hükümden faydalanılamaz). Ayrıca yapılanma hakları kısıtlanan taşınmazlar için “hak aktarımı” mekanizması (menkul kıymete dönüştürme, takas, aktarım alanı) düzenlenmiştir.
Madde 18 – Yapı esasları: (Değişik: 17/6/1987-3386/7 md.) Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının gruplandırılması, malik başvurusundan itibaren üç ay içinde koruma bölge kurulunca yapılır; gruplandırma yapılmadıkça onarım/yapı esasları belirlenemez. (Ek fıkra: 14/7/2004-5226/9 md.) Tescilli taşınmazların rölöve/restorasyon/restitüsyon projelerinde restoratör mimar/mimar bulunması zorunludur. Onaylı plan/proje dışı uygulama yapanların, koruma bölge kurulu konularında plan/proje düzenleme ve uygulama sorumluluğu 5 yıl süreyle yasaklanır. Mahalli idareler, koruma bölge kurulunca verilen kararlarda değişiklik yapamaz (yalnızca fen/sağlık şartlarına uygunluğu kontrol eder). Tescilli parseller, değerine tesir edecek şekilde ayrılamaz/birleştirilemez.
Madde 19 – Maliklerin izin verme yükümlülüğü: Malikler, Bakanlıkça görevlendirilen uzmanlara kontrol, inceleme, harita/plan/röleve yapımı için izin vermek ve kolaylık göstermekle yükümlüdür (konut dokunulmazlığı ihlal edilmeksizin).
Madde 20 – Taşınmaz kültür varlıklarının nakli: Taşınmaz kültür varlıklarının bulundukları yerde korunması esastır; zorunluluk halinde Koruma Bölge Kurulunun uygun görüşüyle nakledilebilir, malikin zararı tazmin edilir.
Madde 21 – İstisnalar ve muafiyetler: (Değişik: 17/6/1987-3386/8 md.) Tapuya “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığıdır” kaydı konulmuş I. ve II. grup taşınmazlar ile kesin yapılanma yasağı getirilmiş arkeolojik/doğal sit parselleri her türlü vergi, resim ve harçtan muaftır. Koruma bölge kurulu kararına uygun onarım/inşaat işleri Belediye Gelirleri Kanunu gereğince alınacak vergi/harç/katılma paylarından müstesnadır. (Ek fıkra: 14/7/2004-5226/27 md.) Bu Kanun kapsamında tescil edilen taşınmaz kültür varlıkları için 29/6/2001 tarihli ve 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun hükümleri uygulanmaz — yani tescilli kültür varlıklarındaki inşaat işleri özel yapı denetim rejimi yerine bu Kanunun koruma bölge kurulu denetimine tabidir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM — Korunması Gerekli Taşınır Kültür ve Tabiat Varlıkları (Madde 23-34)
Madde 23-34 – Taşınır kültür/tabiat varlıklarının tanımı ve örnekleri (fosil, iskelet, sikke, heykel, el yazması vb.); Devlet malı niteliğindeki taşınırların müzelerde muhafazası ve satın alınması (Madde 24); müzelere alınma, tasnif ve tescil usulü (Madde 25); müze, özel müze ve koleksiyonculuk esasları — Bakanlık izniyle koleksiyon/müze kurulabilir (Madde 26); kültür varlığı ticaretinin Bakanlık izni ve ruhsatnameye tabi olması, 3 yıllık geçerlilik (Madde 27); ticarethane/depo gösterme yasağı ve denetimi (Madde 28-29); satış/terekelerdeki taşınır kültür varlıklarının önce Devlet müzelerine haber verilmesi zorunluluğu (Madde 30); yurt dışına çıkarma yasağı — korunması gerekli taşınır kültür/tabiat varlıkları yurt dışına çıkarılamaz, ancak Bakanlar Kurulu kararıyla geçici sergileme mümkündür (Madde 32); yurt dışından kültür varlığı getirmenin serbest olması (Madde 33); ören yeri/müzelerdeki eserlerin fotoğraf/film/kopyalarının Bakanlık iznine tabi olması (Madde 34).
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM — Araştırma, Sondaj, Kazı ve Define Arama (Madde 35-50)
Madde 35-50 – Araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkı yalnızca Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir; Türk/yabancı heyetlere araştırma izni Bakanlıkça, sondaj/kazı izni Bakanlar Kurulu kararıyla verilir (Madde 35); malik kendi mülkünde de aynı usule tabidir (Madde 36); aynı heyete birden fazla yerde kazı izni verilemez, izinler devredilemez (Madde 37-38); haklı sebep olmadan 6 ay içinde başlanmayan veya 2 aydan fazla durdurulan kazı izinleri hükümsüz sayılır (Madde 39); izinler 1 yıl geçerlidir, yıllık müracaatla uzatılabilir (Madde 40); kazıdan çıkan taşınır varlıklar Devlet müzesine nakledilir (Madde 41); arazi sahiplerine zarar tazmini ve gerekirse kamulaştırma (Madde 42); yayım hakkı — kazı sonrası 2 yıl içinde dönem raporu, 5 yıl içinde nihai rapor yayımlanmazsa yayım hakkı Bakanlığa geçer (Madde 43); giderler, korunma/çevre düzenlemesi, kazıların durdurulması, tesislerin devri, görevlendirilenler (Madde 44-48); elçilik/konsolosluk mensuplarına izin verilmemesi (Madde 49); define arama — 6. maddedeki korunan yerler ve sit alanları/mezarlıklar dışında Bakanlıkça ruhsatname verilebilir, izin devredilemez (Madde 50).
BEŞİNCİ BÖLÜM — Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları (Madde 51-63)
Madde 51-63 – Bakanlığa bağlı “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu” ile bölgelerde “Koruma Bölge Kurulları” kurulur; Yüksek Kurul, korunma/restorasyon ilkelerini belirler, bölge kurulları arası koordinasyonu sağlar (Madde 51). Yüksek Kurul üyeliği; Bakanlık Müsteşarı, ilgili genel müdürler ve teknik temsilcilerden oluşur (Madde 53-54). Koruma bölge kurulları; tescil, gruplandırma, geçiş dönemi yapı şartlarının belirlenmesi (sit tescilinden 3 ay içinde), koruma amaçlı imar planlarının incelenip karara bağlanması gibi görevleri yürütür — belgeler tam ibraz edildikten sonra koruma amaçlı imar plânlarını en geç 6 ay, uygulama projelerini en geç 3 ay içinde karara bağlar (Madde 57). Kurullar arkeoloji, sanat tarihi, hukuk, mimarlık, şehir plancılığı uzmanları ile ilgili belediye/valilik/Vakıflar temsilcilerinden oluşur (Madde 58). Kamu kurumları, belediyeler ve kişiler kurul kararlarına uymak zorundadır; kararlara itiraz Bakanlık üzerinden Yüksek Kurula yapılır ve en geç 3 ay içinde karara bağlanır (Madde 61).
ALTINCI BÖLÜM — İkramiye ve Cezalar (Madde 64-75)
Madde 64 – Kültür varlığını haber verenlere, bulunduğu yere göre (başkasının mülkü: takdir bedelinin %80’i; Devlet arazisi: %40’ı) ikramiye ödenir.
Madde 65 – Cezalar: (Değişik: 8/10/2013-6498/3 md.) Tescilli sit alanları/taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının yıkılması, bozulması, tahribine kasten sebep olanlar veya koruma bölge kurulu izni olmadan inşaî/fizikî müdahalede bulunanlar, iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır; bu Kanuna aykırı yıkma/imar izni verenler de aynı cezayı alır. Fiil yurt dışına kaçırma amacıyla işlenmişse ceza bir kat artırılır. Koruma/uygulama/denetim bürolarından izinsiz tamirat/tadilat veya izinsiz müdahale yapanlar 6 aydan 3 yıla kadar hapis veya adli para cezası alır.
Madde 66-75 – Usulsüz belge veren/ilan-tebligat yapmayanlar (Madde 66); haber verme yükümlülüğüne aykırı hareket edenler ve bildirimsiz kültür varlığı ticareti yapanlar (Madde 67, 2 yıldan 5 yıla kadar hapis); yurt dışına kaçıranlar 5 yıldan 12 yıla kadar hapis (Madde 68); tetkik/kontrole muhalefet (Madde 69); özel mülkiyete konu olanlara aykırılık (Madde 70); kazı/sondaj/araştırma hükümlerine aykırılık (Madde 71); özel müze/koleksiyonculuk ihlalleri (Madde 73); izinsiz araştırma, kazı ve sondaj yapanlar 2 yıldan 5 yıla kadar hapis, izinsiz define arayanlar 3 aydan 2 yıla kadar hapis cezası alır (Madde 74); elkonulan taşınırlar müzeye teslim edilir (Madde 75).
YEDİNCİ BÖLÜM — Diğer Hükümler
Madde 76 – 7463, 1710, 5805 ve 1741 sayılı eski eser kanunları yürürlükten kaldırılmıştır.
Ek Madde 1 – (Ek: 17/6/1987-3386/16 md.; Değişik: 14/7/2004-5226/17 md.) Kanunda “Koruma Kurulu” ibareleri “koruma bölge kurulu” olarak değiştirilmiştir.
Ek Madde 2 – (Ek: 14/7/2004-5226/17 md.) Alan yönetimi, müze yönetimi ve anıt eser kurulu: Yönetim alanlarında alan yönetimi, ulusal müzelerde müze yönetimi, anıt eserlerde anıt eser kurulu kurulur; bunlar yıllık/5 yıllık koruma ve geliştirme projeleri hazırlar, uygulamayı denetler.
Ek Madde 3 – (Ek: 14/7/2004-5226/17 md.) Özel Çevre Koruma Kurumu, Milli Parklar, Kara Avcılığı ve Gelibolu Yarımadası Tarihi Millî Parkı mevzuatıyla belirlenen alanlarda Ek Madde 2/a hükümleri uygulanmaz.
Ek Madde 4 – (Ek: 8/8/2011-KHK 648/51 md.) Taşınır tabiat varlıkları hariç tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve koruma alanları bakımından görevli/yetkili bakanlık Çevre ve Şehircilik Bakanlığıdır; bu amaçla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulur — Koruma Yüksek Kurulu/koruma bölge kurulu hükümleri bu komisyonlara kıyasen uygulanır.
Geçici Madde 1-10 – 19. yüzyıl öncesi taşınmazların korunma gerekliliğinin sonradan sorgulanması usulü (Geçici Madde 1); koleksiyonculara geçiş hükümleri (Geçici Madde 2); koruma kurullarının koruma bölge kuruluna dönüşümü (Geçici Madde 3); yönetmeliklerin çıkarılma süreleri (Geçici Madde 5); kadastro devam eden taşınmazlara ilişkin Madde 11 uygulaması (Geçici Madde 7); koleksiyonculardaki taşınmaz kültür varlıklarının devri yasağı (Geçici Madde 8); tabiat varlıkları yönetmeliklerinin geçiş hükmü ve koruma bölge kurulu üyeliklerinin sona ermesi (Geçici Madde 9-10).
Madde 77 – Yürürlük: Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Madde 78 – Yürütme: Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.
Not: Kanun 1983’ten bu yana çok sayıda düzenlemeyle (3386, 4629, 5177, 5226, 5571, 5663, 5728, 5835, 5917, KHK/648, KHK/653, KHK/662, 6498 sayılı) değiştirilmiştir; en kapsamlı revizyon 5226 sayılı Kanunla (2004, koruma amaçlı imar planı ve alan yönetimi kavramlarının getirilmesi) ve 648 sayılı KHK ile (2011, tabiat varlıkları yönetiminin Çevre ve Şehircilik Bakanlığına devri) yapılmıştır. Yapı denetim hukuku açısından en isabetli hükümler Madde 16 (ruhsatsız yapı yasağı), Madde 17 (sit alanlarında geçiş dönemi/koruma amaçlı imar planı süreleri ve subasman seviyesi istisnası) ve özellikle Madde 21’in son fıkrasıdır — tescilli taşınmaz kültür varlıkları için 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunun uygulanmayacağını, bu yapıların denetiminin koruma bölge kurulu rejimine tabi olduğunu açıkça hükme bağlar.