Gecekondu Kanunu
Kanun Numarası : 775
Kabul Tarihi : 20/7/1966
Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 30/7/1966 Sayı : 12362
Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 5 Sayfa : 2626
Not: Kanunda geçen “İmar ve İskân Bakanlığı” ibareleri, 22/3/2007-5609/1 md. ile “Toplu Konut İdaresi Başkanlığı” olarak değiştirilmiştir; belediye sınırları/mücavir alanlardaki uygulama yetkisi ise 247 sayılı KHK (1985) ile ilgili belediyelere devredilmiştir.
Madde 1 – Kapsam ve tarif: Mevcut gecekonduların ıslahı, tasfiyesi, yeniden gecekondu yapımının önlenmesi ve bu amaçlarla alınması gereken tedbirler hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır.
Madde 2 – “Gecekondu” deyimi ile, imar ve yapı mevzuatına bağlı kalınmaksızın, kendisine ait olmayan arazi/arsalar üzerinde sahibinin rızası alınmadan yapılan izinsiz yapılar kastedilir.
Madde 3 – (Mülga: 3/7/2003-4916/38 md.)
Madde 4 – Gecekondu ıslah/tasfiye/önleme bölgeleri içindeki binalı/binasız vakıf taşınmazlar, bedeli belediye ile Vakıflar İdaresi arasında anlaşmayla tespit edilerek, ilgili belediyelerin mülkiyetine geçer; bedel anlaşmazlıkları asliye hukuk mahkemelerince basit yargılama usulüyle çözülür (bu anlaşmazlık tapu tesciline engel olmaz).
Madde 5 – Belediyeler, ıslah/tasfiye/önleme bölgeleri içindeki özel mülkiyetteki arazi/arsaları (üzerlerindeki yapı/tesisler dahil), Toplu Konut İdaresi Başkanlığının izniyle sahipleriyle anlaşarak satın alabilir veya kamulaştırabilir.
Madde 6 – (Mülga: 3/5/1985-KHK 247/3 md.; Aynen kabul: 2/3/1988-3414/3 md.)
Madde 7 – Belediyelerin mülkiyetindeki arazi/arsalardan, belediye meclisi kararı ile belirlenip Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca uygun görülenler konut yapımına ayrılır; Başkanlık bu tahsisleri onaylamaya, reddetmeye veya değiştirmeye yetkilidir.
Madde 8 – Ticari/sınai merkezlerde bulunan veya değeri yüksek olup ucuz konut yapımına uygun görülmeyen belediyeye devrolunan arazi/arsalar, belediye meclisi kararı ve Toplu Konut İdaresi Başkanlığı onayıyla kiraya verilebilir, satılabilir veya değerlendirilebilir (bedeli 12. maddedeki fona yatırılır).
Madde 9 – Konut dışı genel ihtiyaç tesislerine (dükkan, han, hamam, fırın, sinema vb.) ayrılan yerler hakkında da Madde 8 hükümleri uygulanır.
Madde 10 – Devrolunan arazi/arsalardan imar/ıslah planına göre yol, meydan, park, otopark, çocuk bahçesi gibi genel hizmetlere ayrılması gerekenler için ayrıca tahsis kararı alınmaz.
Madde 11 – Belediyeler, bu Kanundaki amaçlara tahsis edilmek üzere devraldıkları arazi/arsaları başka amaçla kullanamaz.
Madde 12 – Fonların teşkili: Bu Kanundaki hizmetlerin yürütülmesi için gelirler (belediyeye geçen arazi/arsaların kira/satış gelirleri, katılma payları, belediye bütçe ödenekleri, Devlet yardımları, kredi taksit/faizleri, bağışlar vb.) ilgili belediyeler adına özel hesaplarda toplanarak fon teşkil eder.
Madde 13 – Fonda toplanan paralar, Toplu Konut İdaresi Başkanlığının izniyle: arsa sağlama ve halk/nüve/geçici misafir konutu yapımında; ıslah/önleme bölgelerinin yol-kanalizasyon-su-elektrik gibi kamu hizmet ve tesislerinin yapım/onarımında; tespit-harita-plan-projelendirme hizmetlerinde kullanılır.
Madde 14-15 – (Mülga: 23/5/2000-4568/5 md.)
Madde 16 – Gecekonduların tespiti: Gecekondu ıslah/tasfiye bölgeleri ve sınırları belediyelerce Kanunun yayımından itibaren en geç 6 ay içinde tespit olunur; bölgedeki tüm yapılar hava fotoğrafı/harita/kroki ile gösterilir; Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca onanan kararlar belediye dairesi ve muhtarlıklarda 1 ay süreyle asılarak halka duyurulur.
Madde 17 – Tespit edilen bölge/sahalardaki tüm gecekondu ve yapı sahipleri/kullanıcıları, ilan tarihinden itibaren 3 ay içinde Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca hazırlanan örneğe uygun beyannameyi belediyeye vermek zorundadır.
Madde 18 – Yeniden gecekondu yapımının önlenmesi: Kanunun yürürlüğünden sonra belediyelere, Hazineye, özel idarelere ait arazi/arsalarda veya Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerde yapılacak tüm izinsiz yapılar, inşa halinde olsun veya iskan edilmiş bulunsun, hiçbir karar alınmasına gerek kalmaksızın belediye veya Devlet zabıtasınca derhal yıktırılır. Özel kişilere ait arazi üzerindeki izinsiz yapılar hakkında ise, arsa sahibinin yazılı müracaatı ve mülkiyet ispatı şartıyla bu madde, aksi halde 3194 sayılı İmar Kanunu hükümleri uygulanır.
Madde 19 – Plan ve programlar: Islaha muhtaç/tasfiyesi gereken gecekondu bölgeleri ile yeni konut sahalarının seçimi, harita ve imar/ıslah planlarının düzenlenmesi, Toplu Konut İdaresi Başkanlığının denetimi altında ilgili belediyelerce yapılır/yaptırılır; Başkanlık bu planları onaylamaya, reddetmeye veya bizzat yapmaya yetkilidir.
Madde 20 – Islah/tasfiye uygulamalarının program ve öncelik sırası Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca belirlenir; belediyeler bu programa göre çalışma programlarını hazırlayıp Başkanlığa onaya sunmakla yükümlüdür.
Madde 21 – Gecekonduların ıslah ve tasfiyesi: Kanunun yürürlüğünden önce yapılıp 16-17. maddelere göre tespit edilmiş, konut olarak kullanılan gecekondular; içinde oturanlar Madde 25’teki şartları taşıdığı takdirde, (a) gecekondu sahibiyse borçlanma yoluyla konut verilinceye/nakde çevrilinceye veya arsa tahsis edilip konutunu yapıncaya kadar, (b) sahibi değilse ucuz kiralık konut temin edilinceye veya arsa tahsis edilinceye kadar yıktırılamaz. (Ek: 16/5/2012-6306/11 md.) Yönetmelikle belirlenen şartlara göre nakdi yardım da yapılabilir. Birden fazla gecekonduya sahip olanlar yalnızca birini seçebilir.
Madde 22 – Islah bölgelerindeki, imar/ıslah planına göre korunması mümkün gecekondular, bildiriden itibaren en geç 2 yıl içinde sahiplerince imar ve ıslah edilir; aksi halde yıktırılır (yıkım masrafı %10 fazlasıyla ilgiliden alınır).
Madde 23 – Yıkılması gereken izinsiz yapılar, enkazı kendilerine ait olmak üzere sahiplerince yıktırılır; bedel ödenmez. Yıktırılmayanlar belediyece yıktırılır, masraf %10 fazlasıyla tahsil edilir.
Madde 24 – Kamu hizmet giderlerine katılma: Islah/tasfiye/önleme bölgelerindeki yapı ve arazi sahipleri, yapılan yol-kanalizasyon-su-elektrik gibi kamu hizmet/tesis harcamalarına, Belediye Gelirleri Kanunundaki oranlarda, 10 yılda 10 eşit taksitte katılır.
Madde 25 – Arsa tahsisi şartları: Önleme bölgelerindeki arsalar öncelikle gecekondu ıslahı/tasfiyesi nedeniyle açıkta kalacaklara ve diğer konutsuz vatandaşlara verilir; tahsis için kişinin (ve eş/ergin olmayan çocuğunun) başka bir yerde ev yapmaya müsait arsası veya konutu bulunmaması, yoksul/dar gelirli olması şarttır.
Madde 26 – (Değişik: 6/6/1984-3016/1 md.) Arsalar yönetmelikte belirtilen usulle ve valiliklerce tespit, Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca onaylanan emsal bedel üzerinden dağıtılır; binalar %25 peşinatla taksitle de satılabilir.
Madde 27 – Yardımlar: Arsa tahsis edilenlere ve gecekondusunu ıslah edeceklere teknik yardım, uzun vadeli konut kredisi ve ayni yardım sağlanır. Tahsis edilenler, işlemleri 6 ay içinde tamamlamak, krediye hak kazananlar kredi tahsisinden, diğerleri arsa tahsisinden itibaren en geç 1 yıl içinde inşaata başlamak ve nüve kısmını en geç 2 yıl içinde bitirmek zorundadır; aksi halde tahsis hiçbir hüküm alınmaksızın geri alınır.
Madde 28 – Islah/inşa edilecek konutlarda kullanılacak orman emvali, orman idarelerince öncelikle ve maliyet bedeli üzerinden verilir.
Madde 29 – Diğer bakanlık/kamu kurumları, Bakanlar Kurulu kararı üzerine (veya kendi imkanlarıyla) gecekondu hizmetlerinde karşılıksız yardımda bulunabilir.
Madde 30 – Korunması mümkün gecekondulara ve tahsis edilen arsalara yapı ruhsatı verilebilmesi için, ilgilinin satış vaadi/kira/tahsis belgesi ibrazı yeterlidir; ayrıca tapu senedi aranmaz.
Madde 31 – Toplu Konut İdaresi Başkanlığı, hizmetlerde kullanılmak üzere özel mülkiyetteki arazi/arsaları satın alabilir veya kamulaştırabilir; Başkanlık ve izniyle belediyeler halk/nüve/misafir konutları inşasına yetkilidir. Bu yapılar 3194 sayılı İmar Kanunu m.21, 23, 27, 30, 31 ve 32’ye tabi değildir.
Madde 32 – Bu Kanun kapsamındaki sahaların imar/ıslah planları ile konut tipi, ölçü ve malzeme esasları, 3194 sayılı İmar Kanunu hükümlerine bağlı kalınmaksızın hazırlanacak yönetmelikte gösterilir.
Madde 33 – Bu Kanuna dayalı devir, temlik, kamulaştırma, alım-satım, kira, tescil, cins değişikliği, rehin, ıslah, inşa gibi tüm işlemler her türlü vergi, resim ve harçtan muaftır.
Madde 34 – Tahsis amacına aykırı davranışların önlenmesi: (Değişik: 2/3/1988-3414/4 md.) Tahsis olunan arsa/yapılar, tahsis tarihinden itibaren 10 yıl süreyle devir/temlik edilemez, rehnedilemez, satış vaadine konu olamaz, haczedilemez (ölüm, emeklilik, görev nakli ve ipotekli alacaklardan dolayı yapılan satışlar hariç). 20 yıllık süre içinde borçlanma bedeli tamamen ödenirse tüm takyitler kalkar.
Madde 35 – Belediye sınırları dışında uygulama: Belediye sınırları/mücavir sahalar dışında Hazine vb. arazilerde, Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca lüzumlu görülüp Bakanlar Kurulunca kararlaştırılanlar hakkında da bu Kanun uygulanır.
Madde 36 – Toplu Konut İdaresi Başkanlığı, bu Kanundaki yönetmelikleri ilgili bakanlıkların görüşünü alarak hazırlamakla görevlidir.
Madde 37 – Ceza hükümleri: (Değişik: 23/1/2008-5728/318 md.) Bu Kanundan yararlanmak için yalan beyanda bulunanlar ile belediye/Hazine arazilerinde izinsiz yapı yapanlar, yaptıranlar, satanlar, devredenler ve bilerek satın alanlar Türk Ceza Kanunu hükümlerine göre cezalandırılır. Bu Kanuna aykırı işgalde bulunanlar 6126 sayılı Kanuna göre tahliye ettirilir; hüküm giyenler bu Kanundan bir daha yararlandırılmaz. Madde 17’deki beyannameyi haklı sebep olmaksızın zamanında vermeyenlere mahalli mülki amir tarafından 200 TL idari para cezası verilir.
Madde 38 – (Mülga: 23/1/2008-5728/578 md.)
Madde 39-42 – Türkiye Emlak Kredi Bankasına ücret ödenmeyeceği, kamulaştırmalarda İstimlak Kanunu m.23’ün uygulanmayacağı, bu Kanuna aykırı diğer kanun hükümlerinin uygulanmayacağı ve 6188, 7367, 327 sayılı kanunların yürürlükten kaldırıldığı düzenlenmiştir.
Ek Madde 1 – (Ek: 3/5/1985-KHK 247/4 md.; Aynen kabul: 2/3/1988-3414/5 md.) Hak sahipliği tespitinde beyan esası dikkate alınır.
Ek Madde 4 – (Ek: 22/3/2007-5609/2 md.) 775 sayılı Kanun kapsamında Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca kullanılacak Hazine taşınmazları bedelsiz olarak Başkanlığa devredilir.
Ek Madde 5 – (Ek: 22/3/2007-5609/2 md.) Ekli listedeki kadrolar ihdas edilerek 190 sayılı KHK’nin ilgili cetveline eklenmiştir.
Geçici Madde 1-9 – Kanunun yürürlüğe girmesinden önce yaptırılmış izinsiz yapılara ilişkin geçiş hükümleri (özellikle Geçici Madde 1: tek aile konutu niteliğindeki eski izinsiz yapıların Madde 25 şartlarıyla korunması; Geçici Madde 5: 16-17. maddelere göre tespit edilmiş gecekondulara bedeli mukabilinde tapu verilmesi; Geçici Madde 9: Bayındırlık ve İskân Bakanlığı iş/işlemlerinin ve personelinin Toplu Konut İdaresi Başkanlığına devri).
Madde 43 – Yürürlük: Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Madde 44 – Yürütme: Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.
Not: Kanun 1966’dan bu yana çok sayıda düzenlemeyle (1990, 3016, KHK/247, KHK/250, 3414, 3520, KHK/429, 3811, 4568, 4608, 4916, 5609, 5728, 5793, 6306 sayılı) değiştirilmiştir; en önemlisi 5609 sayılı Kanunla (2007) “İmar ve İskân Bakanlığı” yetkilerinin Toplu Konut İdaresi Başkanlığına (TOKİ) devredilmesidir. Yapı denetim hukuku açısından en isabetli hükümler Madde 18 (izinsiz yapıların idari kararsız derhal yıkımı) ve Madde 31-32’dir (TOKİ/belediye konutlarının 3194 sayılı İmar Kanununun bazı maddelerinden muaf tutulması) — bu istisnalar, genel imar mevzuatına göre özel bir rejim oluşturur.