Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu
Kanun Numarası : 5403
Kabul Tarihi : 3/7/2005
Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 19/7/2005 Sayı : 25880
Madde 1-2 – Amaç ve kapsam: Bu Kanunun amacı, toprağın doğal veya yapay yollarla kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunmasını, geliştirilmesini ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak plânlı arazi kullanımını sağlayacak usûl ve esasları belirlemektir.
Madde 3 – Tanımlar (öne çıkanlar): Tarım arazisi, tarımsal üretim yapılan veya yapılmaya uygun araziyi; mutlak tarım arazisi, sınırlayıcı özelliği bulunmayan ve hâlihazır tarımsal üretimde kullanılan araziyi ifade eder. Tarım dışı alanlar: üzerinde toprak bulunmayan çıplak kayalar, ırmak yatakları, askeri alanlar, endüstriyel/turizm/rekreasyon/iskân/altyapı amacıyla plânlanmış araziler.
Madde 5-6 – Toprak Koruma Kurulu: Her ilde valinin başkanlığında, plân yapma yetkisine sahip kamu kurum/kuruluşları, üniversiteler, Maliye Bakanlığı temsilcisi ve ilgili meslek/sivil toplum kuruluşu temsilcilerinden oluşan bir Kurul kurulur. Kurulun görevleri arasında arazinin korunması ve verimli kullanımına yönelik inceleme/izleme, yerel plân/proje takibi ve toprak koruma önlemlerinin uygulanmasını değerlendirme sayılır.
Madde 8 – Tarım arazilerinin sınıflandırılması ve parsel büyüklükleri: Tarım arazileri mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve marjinal tarım arazileri olarak sınıflandırılır. Belirlenen yeter büyüklükteki parsel altına düşen tarım arazileri miras hukuku bakımından bölünemez eşya niteliği kazanır ve bu husus tapu kütüğüne şerh edilir. Asgari parsel büyüklüğü: mutlak tarım arazileri ve özel ürün arazilerinde 2 hektar, dikili tarım arazilerinde 0,5 hektar, örtü altı tarımda 0,3 hektar, marjinal tarım arazilerinde 2 hektardan az olamaz; bu büyüklüklerin altında ifraz, bölme veya küçük parsellere ayırma yapılamaz. Bölünemez büyüklükteki arazilerin payları üçüncü şahıslara satılamaz, devredilemez veya rehnedilemez.
Madde 9-11 – Arazi kullanım plânları: Toprakların korunması, arazi kullanım plânları, tarımsal amaçlı arazi kullanım plân/projeleri ve toprak koruma projelerinin uygulamaya konulması ile sağlanır. Tarım arazileri, Kanunda belirtilen istisnalar dışında arazi kullanım plânlarında belirtilen amaçları dışında kullanılamaz.
Madde 12 – Toprak koruma projeleri: Kentsel yerleşim amaçlı imar plânı bulunan yerler dışında, kazı veya dolgu gerektiren arazi kullanım faaliyeti sonucu toprak kaybı/arazi bozulması söz konusu ise, araziyi kullananlarca en az bir ziraat mühendisi sorumluluğunda toprak koruma projesi hazırlanır ve valilikçe onaylanır.
Madde 13 – Tarım arazilerinin amaç dışı (inşaat dahil) kullanımı — yapı denetim/inşaat hukuku açısından en önemli hüküm: Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla; savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar, doğal afet sonrası geçici yerleşim ihtiyacı, petrol/doğal gaz arama-işletme, kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri, kamu yararı kararı alınmış plân ve yatırımlar ile kamu yararı gözetilen yol altyapı/üstyapı yatırımları için, toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla Bakanlıkça (veya devredilirse valiliklerce) amaç dışı kullanım izni verilebilir. Bu sınıflar dışında kalan tarım arazileri, toprak koruma projesine uyulması kaydıyla valiliklerce tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir.
Madde 14 – Büyük ova koruma alanları: Tarımsal üretim potansiyeli yüksek ovalar Bakanlar Kurulu kararı ile büyük ova koruma alanı ilan edilir; buradaki tarım arazileri hiçbir surette amacı dışında kullanılamaz (tarımsal amaçlı yapılar ve ortak kamu yararı kararı alınmış faaliyetler istisna).
Madde 15-16 – Erozyon ve toprak kirliliği: Erozyona duyarlı alanlar Bakanlar Kurulu kararı ile belirlenir; valilikler toprağı kirletici faaliyetlere karşı önlem alır (toprağı kirletenlere 2872 sayılı Çevre Kanunu hükümleri uygulanır).
Madde 17 – Arazi toplulaştırması: Parsel büyüklüklerinin optimum ölçülerde oluşması için Bakanlar Kurulu kararı ile arazi toplulaştırma proje sahası belirlenir; bu karar toplulaştırma yönünden kamu yararı kararı sayılır. Toplulaştırma sahası ilan edildikten sonra, işlemler sonuçlanıncaya kadar bu alanlardaki arazilerin devir, temlik, ipotek ve satış vaadi işlemleri projeyi uygulayan birimin iznine bağlıdır.
Madde 20 – Tarım arazilerinin yanlış kullanımında cezalar: Tarımsal amaçlı arazi kullanım plân/projelerine aykırı hareketle arazi tahrip edilirse, valilikçe sorumlular bir kez uyarılır ve uygunluk sağlanması için azami 3 ay süre verilir; süre sonunda aykırılık devam ederse faaliyet durdurulur ve eski hale getirme masrafları sorumludan tahsil edilir. Ayrıca tahrip edilen mutlak/özel ürün/dikili tarım arazilerinin her m² için idari para cezası, marjinal tarım arazilerinde daha düşük tutarda idari para cezası uygulanır.
Madde 21 – Tarım dışı amaçlı arazi kullanımına ilişkin cezalar: İzinsiz tarım dışı kullanıma başlanılması veya toprak koruma projesine uyulmaması halinde: iş devam ediyorsa valilik durdurur; tamamlanmışsa kullanıma izin verilmez ve m² başına idari para cezası uygulanır (izinlerin sonradan alınması şartıyla tamamlanmasına/kullanımına izin verilebilir). Arazi kullanım plânlarında tarımsal amaçlı ayrılmış arazilerde izinsiz yapılan bütün yapılar yıkılır ve temizlenir, masraflar ve ayrıca m² başına idari para cezası sorumludan tahsil edilir. Toprak koruma projesi eksikliği/yetersizliği nedeniyle zarar doğarsa, projeyi hazırlamayan/onaylayanlar TCK’nin kamu görevlilerine ait hükümleri uyarınca cezalandırılır.
Madde 22 – İdari cezalara itiraz: (Değişik: 23/1/2008-5728/577 md.) Bu Kanunda yazılı idari cezalar mahallî mülki amir tarafından verilir.
Madde 25 – 3194 sayılı İmar Kanununa eklenen hüküm: İmar Kanununun 8. maddesinin birinci fıkrasına şu bent eklenmiştir: “c) Tarım arazileri, Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda belirtilen izinler alınmadan tarımsal amaç dışında kullanılmak üzere plânlanamaz.” Bu hüküm, imar planlaması ile tarım arazisi koruma rejimi arasındaki doğrudan bağlantıyı kurar.
Madde 26 – 3402 sayılı Kadastro Kanununda değişiklik: Sulu veya kuru arazi ayrımının bu Kanun hükümlerine göre yapılacağı ve kadastro komisyonlarına konu uzmanı ziraat mühendisi dahil edileceği düzenlenmiştir.
Not: Bu Kanun, imar/inşaat hukuku pratiğinde özellikle şu durumlarda devreye girer: (1) tarım arazisi niteliğindeki bir parselin konut/işyeri inşaatı amacıyla imara açılması talep edildiğinde — Madde 13 ve Madde 25 (İmar Kanunu m.8/1-c) gereği önce bu Kanun kapsamında izin alınmadan imar plânlaması dahi yapılamaz; (2) tarım arazisi üzerinde ruhsatsız/izinsiz yapılaşma tespit edildiğinde — Madde 21 uyarınca yapı yıkılır, arazi eski hale getirilir ve idari para cezası uygulanır; bu, 3194 sayılı İmar Kanunu ve 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu kapsamındaki yaptırımlardan bağımsız, ayrı bir idari süreçtir.
EK GÜNCEL DEĞİŞİKLİKLER:
6537 sayılı Kanun (Kabul: 30/4/2014) ile Madde 8 ve devamına (8/A-8/K) “asgari tarımsal arazi büyüklüğü” ve “yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüğü” kavramları getirilerek tarım arazilerinin bu büyüklüklerin altında ifraz/bölünmesi ve mirasla parçalanması önlenmiştir (esasen tarımsal miras hukukuna ilişkindir, imar/inşaat hukukuyla dolaylı ilgilidir). Ayrıca 7181 sayılı Kanun (Kabul: 4/7/2019) ile Geçici Madde 6 eklenmiş; 19/7/2005 tarihinden önce onaylanmış 1/5000 veya 1/1000 ölçekli imar planları veya arsa vasfı kazanmış parseller ile bu maddenin yürürlüğünden önce belirlenen onaylı köy/mezra yerleşik alanlarının bu Kanun bakımından izinli sayılacağı düzenlenmiştir. Bu değişiklikler yukarıdaki madde metnine ayrıca işlenmemiştir.