Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun
Kanun Numarası : 7269
Kabul Tarihi : 15/5/1959
Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 25/5/1959 Sayı : 10213
Not: Bu Kanun 53 madde ve çok sayıda ek/geçici maddeden oluşan, esas itibarıyla afet sonrası mali yardım, kredi, borçlandırma ve iskân mekanizmalarını düzenleyen kapsamlı ve büyük ölçüde tarihsel bir metindir (geçici maddelerin çoğu 1958-2000 arası belirli depremlere/afetlere özeldir ve günümüzde 6306 sayılı Kanun bu alanın büyük kısmını fiilen devralmıştır). Aşağıda, yapı denetim ve inşaat hukuku pratiği açısından hâlâ güncelliğini koruyan temel hükümler bir araya getirilmiştir; mali yardım/kredi/borçlandırmaya ilişkin ayrıntılı maddeler (Md.17-45, çoğu geçici madde) özetlenerek verilmiştir.
Madde 1 – Kapsam: (Değişik: 27/12/1993-3956/1 md.) Deprem, yangın, su baskını, yer kayması, kaya düşmesi, çığ ve benzeri afetlerde; yapıları ve kamu tesisleri genel hayata etkili olacak derecede zarar gören veya görmesi muhtemel olan yerlerde alınacak tedbirlerle yapılacak yardımlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır. Afetin genel hayata etkili olup olmadığına, İmar ve İskan Bakanlığı (günümüzde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı/AFAD) karar verir; acil tedbirlerin alınmasına afetin meydana geldiği bölgenin valisi yetkilidir.
Madde 3 – Afet bölgelerinde teknik şartlar ve yıkım usulü: İlan edilen afet bölgelerinde yeniden yapılacak, değiştirilecek, büyütülecek veya esaslı tamir görecek resmi ve özel bütün yapıların tabi olacağı teknik şartlar yönetmelikle tespit olunur. Yönetmelik esaslarına aykırı yapılar için sahiplerine en çok 3 aylık süre içinde hatanın giderilmesi tebliğ edilir; süresinde ıslah edilmeyen bina veya bina kısımları, yıkma parası yıkıntı malzemesinden karşılanmak üzere yıktırılır.
Madde 6 – Mülkiye amirlerine verilen olağanüstü yetkiler: Afetlerin meydana gelmesinden sonra vali ve kaymakamlar, bedeli sonradan ödenmek üzere her türlü taşıt/makina/alete el koymaya, gerekli acil satın alma ve kiralamaları yapmaya, kamu ve gerektiğinde özel taşınmazları geçici olarak işgale yetkilidir. Bu yetkinin kullanma süresi afetin sona ermesinden itibaren 15 gündür (İmar ve İskan Bakanlığınca uzatılabilir).
Madde 13 – Afet bölgelerinde yapılacak teknik işler (hasar tespiti ve yıkım usulü): Bu madde, yapı denetim/inşaat hukuku açısından Kanunun en önemli hükmüdür ve 6306 sayılı Kanunun bugünkü hasar tespit sisteminin tarihsel öncülüdür.
a) İlgili bakanlıkça kurulacak fen kurulları, afetin meydana geldiği arazinin durumu ile bütün yapılar ve kamu tesislerini inceleyerek hasar tespit raporu düzenler. Gereken hallerde, diğer bakanlık/kurum/üniversite/meslek odaları, deneyimli inşaat mühendisi ve/veya mimarı hasar tespiti çalışmalarında derhal görevlendirmekle yükümlüdür. Yıktırılması ve boşaltılması gerekenler hakkında en büyük mülkiye amirine ayrı bir rapor verilir; bu binalar derhal boşalttırılır. Yıkılması gerekenler için en çok 3 gün süre verilerek tehlikenin giderilmesi sahiplerine bildirilir. Mal sahibi veya vekili, bildiriye karşı 3 gün içinde yetkili idare kurullarına itiraz edebilir; idare kurulları itirazı en geç 3 gün içinde inceler ve karara bağlar. Süresinde itiraz olunmayan veya idare kurullarınca yıkılması onaylanan binalar, mal sahibi yıkmadığı takdirde el konularak yıktırılır. Hasar tespit raporlarına mahallî ilân tarihinden itibaren otuz gün içinde itiraz edilebilir; hasar tespit raporları ancak asıl işlemlerle birlikte dava konusu edilebilir.
b) Hasar görmüş fakat ıslahı mümkün olan binaların, fen kurullarının göstereceği şartlara göre tamiri yapılıncaya kadar içine girilmesine ve oturulmasına izin verilemez; 1 yıl içinde tamir ettirilmediği takdirde yıktırılır.
ç) Yer kayması, kaya düşmesi gibi afetlerde tehlikenin devamı ihtimali üzerine boşaltılan binaların, kesin tedbir alınıncaya kadar işgaline veya hasara uğrayanların tamirine müsaade edilmez.
d) Afete uğrayanların geçici barınmasını sağlamak üzere baraka ve konutlar inşa edilebilir, kiralanabilir veya satın alınabilir; kısa zamanda mümkün olmayan hallerde nakdi yardım da yapılabilir.
Madde 14 – Yasaklanmış afet bölgeleri: Fen kurullarınca tehlikeli görülen ve sınırları krokilerle tespit olunan yerler, yapı ve ikamet için yasaklanmış afet bölgeleri sayılır. Hilafına hareket edildiği takdirde, mevcut ve yapılmakta olan binalar vali ve kaymakamların emri ile yıktırılır.
Madde 15 – İmar planı düzenlemeleri: Afet dolayısıyla hasara uğramış şehir ve kasabaların imar planının değiştirilmesi gerekli görülmediği takdirde inşaata mevzuat dairesinde hemen izin verilir; kısmen değiştirilmesi gereken yerlerde değişiklik planları 5 ay içinde yaptırılır.
Madde 17-30 (özet) – Kıymet takdiri, parselleme, dağıtma ve borçlandırma: Afet gören yerlerdeki taşınmaz malların kıymetleri özel komisyonlarca takdir edilip kıymet belgesi düzenlenir (itiraza karşı Asliye Hukuk Mahkemesinde 7 gün içinde dava açılabilir, basit yargılama usulüne tabi, ihtiyati tedbir kararı verilemez). Sağlanan taşınmazlar Hazine adına tescil edilip parsellere ayrılır; hak sahiplerine arsa/konut tahsis edilir, borçlandırma senetleri düzenlenir (konut için faizsiz, dükkan/fırın gibi yerler için yıllık %4 faizli, 20-30 yıl — dükkan için 5-15 yıl — vadeli). Kendilerine ait olmayan arsa üzerine ruhsatsız bina yapanlar ile imar planında yapı yapılması sakıncalı belirlenen yerlerde ruhsatsız yapı sahipleri hak sahibi sayılmaz (Md.29).
Madde 24 – Enkaz mülkiyeti: Afet sebebiyle kullanılamaz hale gelmiş binalar arsa hükmünde olup, kıymet takdirine dahil edilmeyen enkaz ve malzeme mal sahibine aittir.
Madde 42 – Vergi, resim ve harç muafiyeti: Bu Kanun uygulaması dolayısıyla taşınmaz malların alım, satım, ipotek, tapu-kadastro işlemleri, ihale, sözleşme, ruhsatname ve sair işlemler ile beyanname, taahhütname ve sözleşmeler her türlü vergi, resim ve harçtan muaftır.
Madde 47 – Ceza hükümleri: (Değişik: 23/1/2008-5728/257 md.) a) Yardıma davet edilip makbul mazereti olmaksızın icabet etmeyenlere veya verilen işi yapmayanlara vali/kaymakamca yüz Türk Lirası idari para cezası verilir. b) Afet bölgelerinde felaketzedelere bedelli/bedelsiz verilen inşaat malzemesi veya alet/edevatı satan, devreden veya başka maksatlarla kullananlar hakkında, fiil daha ağır cezayı gerektirmiyorsa yüz günden az olmamak üzere adli para cezasına hükmolunur. c) Devlete bağlı müessese memurlarının afet dolayısıyla verilen görevi ifada ihmal/suiistimalinden veya kendilerine verilen para/malları zimmete geçirmelerinden dolayı kamu görevlileri hakkındaki ceza hükümleri uygulanır.
Değerlendirme: 7269 sayılı Kanun, Türkiye’de doğal afet sonrası yapı hasarı tespiti, tehlikeli yapıların yıkımı ve afetzedelere yapılacak yardımların ilk kapsamlı düzenlemesidir (1959). Madde 13’teki hasar tespit raporu — itiraz — yıkım prosedürü, günümüzde 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’un (2012, sitede yayınlı) riskli yapı tespiti sisteminin doğrudan öncülüdür ve halen 6306 kapsamına girmeyen bazı afet durumlarında uygulanabilir niteliktedir. Kanunun mali yardım/kredi/borçlandırma mekanizmasına ilişkin hükümlerinin büyük kısmı (özellikle 1999 depremlerine özel geçici maddeler) tarihsel niteliktedir ve günümüz uygulamasında büyük ölçüde AFAD mevzuatı ile 6306 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir.